Javascript must be enabled in your browser to use this page.
Please enable Javascript under your Tools menu in your browser.
Once javascript is enabled Click here to go back to �нтеллектуальная Кобринщина


1. Кароткі змест Лірыка

2. Кароткі змест Кепска будзе!

3. Кароткі змест Быў у чысцы

4. Кароткі змест Прадмова да "Дудкі беларускай"

5. Кароткі змест Прадмова да "Смыка беларускага"

6. Кароткі змест Тралялёначка




Кароткі змест Лірыка

У вершы «Мая дудка» Ф. Багушэвіч выказаў свае бачанне месца паэта ў жыцці — гэта быць з народам, стаць выразнікам яго шчасця і гора.

Напачатку дудка, ліра паэта, настройваецца на вясёлы лад: .

Ну, дык грай жа, дудка...

Каб ты так іграла,

Каб зямля скакала!

Зайграй так васола,

Каб усе у кола,

Узяўшыся ў бокі,

Ды пайшлі ў скокі.

Лірычны герой верша хоча граць на «радаснай дудцы» доўга, аддаючы ўсе сілы. Граць насуперак уласнаму лесу:

...як тая рыба

Ды на лёдзе б'ецца,

Так вот я, здаецца,

Сорак гадоў б'юся,

Ніяк не звярнуся,

Ніяк не натраплю

Вадзіцы хоць каплю,

Ды такой вадзіцы,

Ды з такой крыніцы,

Што як хто нап'ецца,

Дык вольным стаецца.

Аднак у карціну вясёлага грання аўтар уводзіць вобразы і параўнанні, якія ніяк не стасуюцца з радасным, шчаслівым настроем: віхор, што вые ад болю, слёзы, хата п'янага селяніна. Весялосць усё больш пачынае здавацца штучнай, прымусовай, і ўрэшце аўтар заяўляе, што грання не атрымалася, што дудка «енчыць безумолку».

Другая дудка, «жалейка смутная», узяла праўдзівы тон — пачала плакаць «над народу доляй». «От то мая дудка!» — гаворыць пра яе паэт. Яна грае суладна яго настрою і адчуванням, расказваючы пра народнае жыццё, дудка плача, «грае слёзным тонам», галосіць, «як матка, хаваючы дзеці». Такую мелодыю падказвае рэчаіснасць:

Кінь наўкола вокам,

Дык крывавым сокам —

Не слязой — заплачыш,

Як усё абачыш.

Верш «Смык» працягвае гаворку пра тое, якім павінна быць мастацтва. Лірычны герой просіць даць яму такі смык, «каб усюды граў», каб на яго адгукалася і прырода і чалавечая душа.

Каб той голас чуць

Па усёй зямлі,

Гдзе людзі жывуць,

Гдзе даўней жылі!

Вершы «Мая дудка» і «Смык» праграмныя, адзін і другі адкрываюць зборнікі Ф. Багушэвіча.

У вершы «Ахвяра» («Афяра») выявілася маральна-этычнае крэда паэта. Ф. Багушэвіч называе тыя прынцыпы, якімі ў жыцці павінен кіравацца чалавек: ніколі не жадаць чужога, перад моцным не гнуць спіны, а перад слабым не ганарыцца, быць добрым бацькам і сем'янінам, любіць сваю зямлю і «не прагнуць айчызны чужой» і г. д.

Лірычны герой твора вельмі набліжаны да асобы аўтара. Свайму герою Ф. Багушэвіч перадае і ўласную непавагу да паноў. Тое, што яму бачыцца як самае вартае, самае каштоўнае — справядлівасць, праўда, роўнасць, узаемапавага, сумленнасць, любоў да бліжняга і да роднай зямлі — ніяк не стасуецца з паводзінамі, з поглядамі на жыццё прадстаўнікоў пануючага класу. Таму верш пачынаецца і заканчваецца зваротам:

Маліся ж, бабулька, да Бога,

Каб я панам ніколі не быў.

Для многіх беларускіх пісьменнікаў XX ст. як запавет гучалі наступныя радкі верша «Афяра»:

Каб людзей прызнаваў за братоў...

Каб за край быў умерці гатоў,

Каб не прагнуў айчызны чужых...

Каб не здрадзіў за грошы свой люд.

. «Як Аляксандр Ельскі, мінчук, Багушэвіч у нашай старонцы слыў знаўцам і самым палымяным аматарам беларушчыны. Перакладчык «Пана Тадэвуша» (маецца на ўвазе В. Дунін-Марцінкевіч. — Т. Г.) ... з'яўляецца суровым маралізатарам; для Багушэвіча ж галоўнае было раскрыццё бытавога характару жыцця народа на падставе яго ўласных легендаў і скаргаў...»

Сучаснік Ф. Багушэвіча Люцыян Узембла

Галоўным героем твораў Ф. Багушэвіч зрабіў беларускага селяніна, мужыка. Можна сказаць, паэт даў магчымасць селяніну самому расказаць пра свае жыццё. Лірычным героем многіх вершаў з'яўляецца мужык, а вершы часта напісаны ў форме маналогу ці дыялогу.

Рэалістычнымі дакладнымі фарбамі малюецца жыццё народа ў вершы «Бог не роўна дзеле». Аўтар гаворыць пра тое, як апрануты мужык, дзе ён жыве, што есць, як выглядае:

...аж на дзесятак

Працуючы, лье свой пот,

А высахшы, як аплатак,

Цянюсенькі, як той кнот.

Убогасць сялянскага жыцця падкрэсліваецца параўнаннем з жыццём пануючай часткі грамадства:

Гэты хлеба і не знае,

Толькі мяса ды пірог.

I сабакам выкідае

Усё тое, што не змог.

 

А той хлеб жуе з мякінкай,

Хлебча квас ды лебяду,

Разам жывець і есць з свінкай,

З канём разам п'ець ваду.

Здаецца, Ф. Багушэвіч проста паставіў побач багацце і беднасць, поўніцу і нястачу. У вершы няма прамых асуджэнняў, ацэнак, не даецца адказ на пытанне — «Чым то дзеецца на свеце, што не роўна дзеле Бог?» Аднак змест твора нараджае думку пра несправядлівасць, якая пануе ў свеце, у жыцці людзей.

Герой вершаў Ф. Багушэвіча разумее, што яго існаванне нявартае чалавека. «Нашто ж мне дана тая мова», гаворыць ён у вершы «Праўда», калі немагчыма сказаць так, каб пачулі і слова праўдай назвалі. Навошта вочы і вушы, калі ён толькі бачыць, чуе тое, над чым варта плакаць. Лірычны герой просіць Бога, «покі не прыйдзе Праўда», парабіць усіх глухімі і сляпымі. Ён звяртаўся да суседзяў «памагчы крыж несці», падтрымаць у нядолі.

Абсмяялі людзі мяне, як дурнога,

Да цябе паслалі, да самога Бога,

...Даўней, кажуць, праўда па свеце хадзіла,

Жабруючы ж, змёрла, а людцы схавалі,

Каменем накрылі, зямлю пааралі,

Каб не чуць, не ведаць аб ёй ані весці,

Ды цяпер і кажуць: «Праўда ў небе гдзесьці!»

Гаворачы пра несправядлівасць у чалавечым свеце, лірычны герой згадвае Ісуса Хрыста, якога «мучылі за праўду, сілай пакаралі», просіць Бога паслаць «цяпер Духа... без цела, каб уся зямелька адну праўду мела!»

З дапамогай сімвалічных фальклорных вобразаў у вершы «Гора» Ф. Багушэвіч гаварыў пра немагчымасць змен у жыцці селяніна ва ўмовах існуючага ладу. Гора, як нейкую жывую істоту, лірычны герой спрабуе ўтапіць у рэчцы, звозіць у лес, у труне закапвае «ўвелькі роў», нават, паклаўшы ў торбу, адвозіць у Амерыку, але з ім кладзецца спаць і ўстае. Яно жывучае і нязводнае. З горкай іроніяй мужык у канцы верша канстатуе:

Мусіць, Бог яго з душою

Разам возьме, разам даў!

Мужык Ф. Багушэвіча — не слабая, бязмоўная істота, што толькі плача ды скардзіцца на свой лес. Выклікаць спачуванне да простага чалавека — адна з задач паэта і далека не галоўная. Герой яго твораў бедна апрануты, неадукаваны, залежны ад багатых, аднак з адчуваннем чалавечай годнасці, сваёй моцы.

У вершы «Не цурайся» мужык звяртаецца да паніча. Ён гаворыць пра мазалі, «што далонь пакрываюць», пра самаробныя сярмягу і кашулю, пра сваю гнілую і крывую хату. Але не сорамна селяніну за ўласны выгляд і жыццё, бо жыве ён з працы сваіх рук, сорамна павінна быць пану. Мужык разумее і іншае, што на ім, на яго працы трымаецца жыццё. З годнасцю ён гаворыць:

Хоць лянівым у свеце слыву,

А магу свет карміць-гадаваць.

Герой верша «Не цурайся» хоча стаць граматным, разумее, што ў кнігах сабрана мудрасць вякоў, вопыт пакаленняў. Ён пытаецца:

А гдзе ж ксёнжка для нас, мужыкоў?

Где ж нам розуму толькі набраць? —

Знаем толькі загон ды саху

I жывём, каб касіць ды араць,

Ды жывём мы ў Божым страху.

Мужык ведае, што кніжкі, навука пакуль у паноў. Таму ён просіць падаць яму, сляпому, руку, давесці да дарогі. Аднак зноў жа, гэта просьба не прыніжага, абмежаванага чалавека. Ён заяўляе: калі б умеў пісаць, то «ксёнжку счыркаў, як папар». Можа, прачытаўшы яе, і пан «да працы набраў бы ахвоты, шанаваў бы мужыцкі мазоль».

У прыродаапісальных вершах Ф. Багушэвіча таксама гучаць сацыяльныя матывы. «Хмаркі цёмныя» ў лірычнага героя верша «Хмаркі» выклікаюць спачуванне, бо іх «вецер гоне... без дарожанькі», бо «нідзе для іх няма хатанькі», яны не маюць радзімы, таго месца, дзе б «тутэйшымі» назывался».

Зямлі родненькай, знаць, няма у вас,

Ні вуголчыка, ні прытулачку.

А тут вецер дзьме горшы раз у раз... «Хмаркі» Ф. Багушэвіча пераклікаюцца з аднайменным вершам М. Лермантава. I адзін і другі паэт гавораць пра беспрытульнасць нябесных вандроўнікаў. Разам з тым рускі паэт называе іх «вечна халоднымі», безуважнымі да чалавечых пакут («Чужды вам страсти и чужды страдания, вечно холодные, вечно свободные»). Беларускі майстра слова бачыць моманты падобнасці ў лесе хмарак і людзей на зямлі, падкрэслівае іх самаахвярнасць:

Лятучы, слязой зямлю росіце,

Аж шумяць лісткі, зелянее лес,

Уміраючы, жыццё носіце,

Усяму жыццё, сабе столькі крэс (смерць. — Т. Г.)

 

 

Кароткі змест Кепска будзе!

Пры нараджэнні сына бацька не ўзрадаваўся, а заліўся слязьмі. Дзіця з'явілася на свет самым галодным месяцам, калі

Пераеўся хлеб да крышкі,

Бульбы толькі як пасеяць...

Ні саломкі, ні то сена,

Хоць бы на раз для скаціны;

А тут дроў ані палена,

А тут яшчэ нарадзіны!

Трэба й бабе бохан хлеба,

I гарэлкі трэба пляшку,

Яшчэ ж хрысціць хлопца трэба...

Бацька, сказаўшы ў скрусе: «Кепска зрабіў, што радзіўся, кепска будзе, свет пазнаўшы», нібы напрарочыў сыну злую долю.

Праз тыдзень хлопчыка павезлі хрысціць. Сарвала мост цераз рэчку. Дзіця было ледзь жывое, кумы вырашылі, усё роўна памрэ. Таму «ахрысцілі самі, тройчы лінуўшы вадой», і вярнуліся назад. Маці пачала калыхаць сына ды спахапілася, што не сказалі, якое ён атрымаў імя. Спраўная на язык кума не разгубілася, так хлопчык стаў Аліндаркай.

Бяда за бядой ішла на сялянскую сям'ю:

Наперш конь здох таго ж лета,

I цялушка, як лань пала...

Матка ж, ведама кабета,

Затужыла і запала,

Гадкоў за тры пацягнула,

У марцы і ручанькі згарнула.

Без гаспадыні прыйшло ў заняпад усё астатняе. Марц (сакавік) месяц нараджэння, стаў для Аліндаркі сапраўды трагічным. У хуткім часе загінуў бацька, таксама ў сакавіку.

Сірату крыху падгадавала цётка, аддаўшы пасля, «як за сына», адзінокаму чалавеку. Калі цётка памерла, больш нікога з родных у Аліндаркі не засталося.

У хаце айчыма Аліндарку убачыў ураднік і данёс, што хлопец хаваецца ад рэкруцтва. Аліндарка і прыёмны бацька трапілі ў турму. Вясной (зноў у сакавіку) прыйшла папера, каб закуты ў ланцугі «супраціўнік уласці» быў пераведзены ў іншае месца. Пачаліся допыты. Айчыма адпусцілі дамоў, Аліндарку ж абяцаюць «сорак розак, потым роты».

Хлопец захварэў. Прыёмны бацька дамогся, каб справу Аліндаркі пераглядзелі.

Тройчы Вільню, сем раз Ліду

Ён адведаў. Трэба ж ведаць, —

Прысягнуў, покі я выйду,

Навет дома не абедацъ.

Позняй восенню Аліндарку прывялі ў родную вёску, сабралі суседзяў, якія расказалі усё пра хлопца і яго сям'ю. Юнаку нарэшце пашанцавала: асэсар быў ужо новы, «чалавечак так, нічога...». Праз паўгода, у той дзень як і хрысцілі, Аліндарка выйшаў на волю.

Мастацкія асаблівасці

«Кепска будзе!» адны даследчыкі літаратуры адносяць да паэмы, другія — да вершаванай аповесці.

У аснове твора поўны нягод і выпрабаванняў лёс сялянскага хлопца. Пячаткай няшчасця пазначана было дзіця ўжо пры нараджэнні. Яно з'явілася ў

...пост праўдзівы,

Цяжкі месяц гаспадарцы.

Як пражыў хто, — будзе жывы.

Смерць маці і бацькі, горкая доля сіраты, астрог з яго здзекамі і беззаконнем — праз усё гэта прайшоў Аліндарка «свет пазнаўшы». Аднак несправядлівасць лёсу і людзей не зламала яго, не зрабіла жорсткім ці, наадварот, бязвольным і палахлівым. Айчым у гаворцы з ураднікам так характарызуе Аліндарку:

Добры ўдаўся: позна ляжа,

Рана ўстане і аблогу

Не запусце... спагадлівы,

Маю сына, хоць не родны.

Ажаню, як буду жывы,

Будзе Богу й людзям годны!

 

Хлопец пры гэтым можа пастаяць за сябе. Так, ён «піхнуў лбом у дзверы» асэсара, які стаў надта вялікім начальнікам у сялянскай хаце.

Светабачанне героя, яго маральныя арыенціры найбольш поўна раскрываюцца ў так званым турэмным маналозе:

Але лепшы ў хаце голад,

У дарозе вельмі холад,

Найцяжэйша праца ў полі,

Як у той астрожнай долі!

Аліндарка гаворыць пра імкненне да волі кожнай жывой істоты, жыццё не аднойчы гэта яму даказвала і дэманстравала:

Як ужо ж скаціна тая

Або гадзіна праклята

I та цану волі знае,

Што ж для нашага-то брата,

Меўшы розум не скацінны,

Як знаць волю мы павінны?..

Паказваючы жорсткую праўду існуючай рэчаіснасці, цяжкі лёс селяніна, аўтар не малюе жыццё Аліндаркі безвыходным. Герой вершаванай аповесці «Кепска будзе!» у адрозненне ад селяніна Тамілы (твор В. Каратынскага) не з'яўляецца ахвярай лёсу і абставін, калі жыццё для чалавека траціць усякі сэнс і каштоўнасць. Ланцуг няшчасцяў разрывае сустрэча Аліндаркі з сардэчным, добрым айчымам. Даведаўшыся, чаго каштаваў гэтаму чалавеку перагляд справы, колькі разоў ён схадзіў у Ліду і Вільню, пакланіўся, дабіваючыся патрэбных папер, начальнікам і чыноўнікам, Аліндарка гаворыць: «...I бацька б, можа, шчэры не зрабіў такую ласку».

Тое, што юнак выходзіць з турмы ў дзень свайго хрышчэння, таксама гаворыць пра непрыманне Ф. Багушэвічам ідэі трагічнай наканаванасці жыцця селяніна. Яго герой можа супрацьстаяць лёсу, ён асоба актыўная і духоўна моцная. Пісьменнік верыў у здольнасць народа да адраджэння, разумеў, што жыццё да лепшага павінен змяніць сам народ.

 

 

 

Кароткі змест Быў у чысцы

Селянін ідзе апоўначы крыху на падпітку дамоў. Разважае, калі было больш паноў, раней ці цяпер. Падлічыўшы старых і новых паноў, аж сумеўся:

...Ой, штосьці кепска выходзе,

Цяпер ці не болей настала паноў,

Не надта свабодна ў гэтай свабодзе.

Раптам перад ім стаў памерлы аканом. Як і пры жыцці, з бізуном, толькі надта худы. Пачаў прасіць дапамагчы яму змыць грэх, якраз гэта грэх за Мацея і яго жонку. Селянін пашкадаваў аканома («Нацярпеўся і ён... гэтак ссох ад агню — толькі скура ды косць»).. Пайшоў услед за ім у чысцец, дзе адбываюць пакуты пасля божага суда грэшнікі. Нагледзеўся там усякіх дзіваў. Мацей заўважае, што

З мужыкоў тут не надта каб шмат,

А ўсё больш дык багатых паноў.

На зямлі адцярпеўшы, наш брат

На той свет, як па масле пайшоў.

А панам дык і трудна цярпець

Без прывычкі, дык стогнуць, аж жах!

Мацей ледзь знайшоў тое месца, «гдзе аканом Бізуньскі цярпіць», даў аканому вады і той, змыўшы ўсе грахі, знік, як пара.

Мацей не памятае, як выбраўся з чысцу. Ачнуўся ў хаце на печы, балела галава і хацелася піць. Не здарма ж пабываў у чысцы.

 

 

 

Кароткі змест Прадмова да "Дудкі беларускай"

Звяртаючыся да «братцаў мілых, дзяцей зямлі-маткі», аўтар тлумачыць, што «наша бацькава спрадвечная мова, каторую мы самі, ды і не адны мы, а ўсе людзі цёмныя «мужыцкай» завуць», завецца беларускай. Пераконвае, што наша мова «такая ж людская і панская, як і французская, альбо нямецкая, альбо і іншая якая», гаворыць аб яе старажытнасці.

Далей аўтар «Прадмовы» ставіць пытанне пра адносіны да мовы. Меншыя ў параўнанні з беларусамі народы «маюць па-свойму пісаныя і друкаваныя ксёнжкі і газэты». А ў нас напісаны на роднай мове ліст да бацькі ў вёску абсмяюць. Мацей Бурачок страсна даводзіць суайчыннікам, што «наша мова для нас святая, бо яна нам ад Бога даная, як і другім добрым людцам...» Папярэджвае: «Шмат было народаў такіх, што страцілі найперш мову сваю, так як той чалавек перад скананнем, катораму мову займе, а потым і зусім замёрлі. Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі!»

Аўтар зазначае, што «добра нават трэба ведаць суседнія мовы, але найперш трэба знаць сваю». Таму ён «адважыўся напісаць... такія-сякія вершыкі», якія і выносіць на суд.

Напрыканцы «Прадмовы» робіцца экскурс у гісторыю беларускай зямлі, калі яна добраахвотна з'ядналася з Літвой і Польшчай. Тлумачыцца яе назва: «Не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная яна была, а белая, чыстая:

нікога не біла, не падбівала, толькі баранілася». Ва ўмовах, калі назва «Беларусь» была афіцыйна забаронена і пакаленні людзей нарадзіліся і жылі ў Паўночна-Заходнім краі, Мацей Бурачок палічыў неабходным пазначыць межы старажытнай дзяржавы, у якой, «як тое зярно ў гарэху, была наша зямліца», акрэсліць спрадвечную этнічную тэрыторыю нашай радзімы: «Можа, хто спытае: гдзе ж цяпер Беларусь? Там, братцы, яна, гдзе наша мова жывець: яна ад Вільна да Мазыра, ад Вітэбска за малым не да Чарнігава, гдзе Гродна, Міньск, Магілёў, Вільня і шмат мястэчак і вёсак...»

 

 

Кароткі змест Прадмова да "Смыка беларускага"

Аўтар Прадмовы, а ён назваўся Сымонам Рэўкам з-пад Барысава, згадвае «ксёнжачкі... якогась пана Марцінкевіча» (В. Дуніна-Марцінкевіча. — Т. Г.) і «перапісаныя вершыкі якогасьці Юркі (псеўданім Фелікса Тапчэўскага, аўтара твора «Панскае ігрышча». — Т. Г.). Напісаны яны нашай мовай, «але ўсе як бы смеючыся з нашага брата».

 

Ёсць шмат друкаваных песняў народа, толькі «песні ўсе тыя не надта... харошыя, і нота наша плакучая, аднастайная, і песняў васолых не шмат, ды і тых ужо рэдка пачуць». Аўтар асуджае імкненне сучаснікаў да матэрыяльных набыткаў, калі яны становяцца сэнсам жыцця («Надта за хлебам народ гоніцца, а хлеба дастане, дык і за крамнай вопраткай, і за люксаванымі ботамі гоніцца, і ўсё маркоціцца»).

У канцы Прадмовы аўтар выказвае спадзяванне, што загучыць беларускі паэтычны аркестр: «Граю трошкі на скрыпачцы, ну дык няхай і мая ксёнжацца завецца струмантам якім; вот я і назваў яе «Смык». Смык ёсць, а хтось скрыпку, можа, даробе (трэці зборнік Ф. Багушэвіча меў назву «Скрыпачка беларуская». — Т.Г.), а там была «Дудка» — вот і мы зробім музыку...»

 

 

Кароткі змест Тралялёначка

На канцы вёскі жыў Бартак Сасок. Несправядлівы і несумленны быў чалавек: «...за сваю шкоду, хоць з прыпадку зробленую, нікому не даруе, хоць залатоўку возьме, а сам, бывала, уночы конна сядзе і пайшоў чужыя межы спасываць...» Нажываўся на суседскай нястачы і беднасці, хадзіў у прыяцелях пісара і старшыны.

Праз нейкі час «Бартак апрануў ужо чорны сурдут», вылучыўся сярод вяскоўцаў нават апраткай. Завёў сяброўства з панам Прыбалдовым з Замораўкі. Гаспадарка ў пана ішла кепска: сяляне сеюць на зіму, а пан касіць пачынае, аруць, а ў яго зажынкі. Шмат каму Прыбалдоўскі быў вінен грошы ды аддаваць не збіраўся.

На сельскім сходзе хацелі выбраць Бартку ў сотнікі. Ён абазваў усіх галадранцамі і сказаў, што цяпер сам пан, бо купіў маёнтак Прыбалдова.

Маёнтак ён купіў з усім набыткам, з вазамі і карэтамі, нават з вялікім, як конь, сабакам, але павінен быў заплаціць усе даўгі папярэдняга гаспадара, якіх было шмат.

Бартак стаў яшчэ стражэйшым панам за Прыбалдова: «...дзярэ за шкоды — жыць не можна — а крычыць, а лае». У двары ў яго кожны дзень госці: то станавы, то пісар, то сакратар з'ездавы, то судовы. Па тры дні ў карты гуляюць і п'юць.

Прыйшоў час жніва. Жыта на полі Барткі мала, а жней яшчэ менш, бо дарагія. Ён прапанаваў жонцы ўзяць серп, ды тая ўзамен параіла яму касу ўзяць і на сенакос ісці. Пачалі сварыцца.

Бартчыха ў маладосці ў двары служыла і камісару спадабалася. Людзі пляткарылі, што сын-першанец «паспяшаў радзіцца па шлюбе» і пасаг Каська добры ад камісара атрымала. Жанчына яна была з характарам і жыла сваім розумам.

Бартак прагнаў жонку з маёнтка. Яна, сабраўшы чамаданы, паехала назаўтра ў горад да Прыбалдова наймацца ахмістрыняй. Пасля гэтага Бартак пачаў заглядаць у чарку і «зіркаць на кабетак».

Зусім перамяніўся Бартак: на полі не бывае, зіму праводзіць у горадзе. Аднойчы вярнуўся адтуль з маладой паненачкай. У вёсцы яе празвалі Траляля, бо нічога не рабіла, а толькі бегала і спявала. Была яна добрай да сялян, калі хто ў вёсцы захварэе, то яна і па ўрача пашле, і на лекі грошай дасць. Дзяцей вясковых частавала садавінай.

Законная жонка Бартка падала ў суд скаргу, што муж яе выгнаў з маёнтка і з другой жыве, што мае вялікі даход з маёнтка, а ёй нічога не дае. Тры гады цягнулася судовая справа. Траляля захварэла і памерла, пакінуўшы «дзіцятка драбнюсенькае». Палавіну маёнтка адсудзіла жонка, другую прадалі на аукцыёне за даўгі. Бартак зноў вярнуўся ў вёску, дзе ўжо не яму, а ён усім кланяўся. Хутка за штосьці трапіў у турму і там памёр.

У маёнтку, дзе жыла Бартчыха, узнік пажар і знішчыў усе будынкі.

Малую дачку Бартка, Тралялёначку, як яе празвалі ўслед за маці, вёска, склаўшыся «з душы па дзесяць грошы», аддала «да Марыські крывой на мамкі», а затым узяў клопат пра сірату ксёндз. «I расце паненачка, так гадкоў ужо, мусі, з дзесятак мае, а такая вясёлая ды смяхотная, якраз жа Тралялёначка!»

Мастацкія асаблівасці

У апавяданні Ф. Багушэвіч паказаў класавае размежаванне ў вёсцы, што пачалося пасля адмены прыгоннага права і правядзення іншых сацыяльна-эканамічных рэформ царскім урадам. Бартак Сасок, як і Сабковіч, герой камедыі В. Дуніна-Марцінкевіча «Залёты», разбагацеў падманам і гвалтам. Апавядальнік зазначае ў творы, што «ён (Бартак Сасок. — Т.Г.) толькі і парабіў нас жабракамі». Узняўся Сасок надта высока: стаў сапраўдным панам, купіўшы абкладзены даўгамі маёнтак. Аднак утрымацца «ў панстве» не здолеў. Страціўшы маёнтак, зноў вярнуўся ў вёску.

Пісьменнік паказвае, што асноўнай прычынай страты набытага багацця і становішча ў грамадстве былі не няшчасці. Смерць Тралялі, суд з былой жонкай і продаж паловы маёнтка за даўгі — усё гэта напаткае Бартка пазней, калі ён ужо «раздалікаціцца» і разлайдачыцца, пакіне глядзець за гаспадаркай, упадабае гуляць у карты, піць гарэлку.

Жыццё прымусіла Саска па-іншаму паводзіць сябе з аднавяскоўцамі: па вяртанні ў вёску ад яго пыхі не засталося і следу. Аднак сутнасць яго натуры засталася ранейшай, сумленна жыць ён усё роўна не стаў, яго пасадзілі ў турму.

Па кантрасту з Барткам у творы малюецца вёска. Аўтар не вылучае з сялянскага гурту некага асобна, нават апавядальнік вядзе аповед, каменціруе падзеі ў жыцці Саска, зыходзячы з калектыўнага «мы»: «У маі прыехаў судовы ўходчыны рабіць, і нас, суседзяў, паклікалі. Глядзім мы, калі ўжо Бартак і Бартчыха з тым судавым разам абедаюць, і нават кухар на стол падаець. Бартчыха ў чорнай панскай сукні. На нашую пахвалёнку ніхто і не адказаў...»

Аднавяскоўцы не помсцяць Саску. Не прымаючы яго мараль і прынцыпы, яны не атаясамліваюць Бартка з блізкімі яму людзьмі. Палюбілі за весялосць і дабрыню яго няшлюбную жонку, шкадуюць, што Траляля памерла такой маладой, пакінуўшы малое дзіця. Найвыразней чалавечнасць, маральнасць сялян выяўляецца ва ўчынку, калі яны збіраюць грошы на догляд дзяўчынкі, бацька якой столькі гадоў іх абдзіраў і крыўдзіў.

Ф. Багушэвіч з'яўляецца пачынальнікам беларускай прозы, адным з заснавальнікаў рэалістычнай традыцыі ў літаратуры XIX ст. Ён працаваў над слоўнікам беларускай мовы (матэрыялы не захаваліся), марыў пра стварэнне граматыкі, востра адчуваючы як творца неўнармаванасць літаратурнай мовы. Ён стаяў на пачатку нацыянальнага адраджэння, якое панясуць, абвясціўшы ўсяму свету, Купала, Багданрвіч, Цётка, Колас, Гарэцкі, Гарун.