Javascript must be enabled in your browser to use this page.
Please enable Javascript under your Tools menu in your browser.
Once javascript is enabled Click here to go back to �нтеллектуальная Кобринщина

Кароткі змест Лірыка

Вершы (на рускай мове) У. Жылка пачаў пісаць у час вучобы ў Багародзіцкім вучылішчы. Паэта-пачаткоўца хваляваў лес свайго народа, роднай зямлі, ён хацеў асэнсаваць мінулае, зазірнуць у будучыню. Ён быў гарачым і шчырым патрыётам сваёй радзімы. Першыя надрукаваныя ўжо на Бацькаўшчыне вершы належаць да грамадзянскай лірыкі. У іх У. Жылка адгукаўся на няпростыя тагачасныя грамадска-палітычныя падзеі. Аднак гэта не былі творы-водгукі, нягледзячы на маладосць аўтара яны належным чынам апрацаваны, у іх прысутнічае мастацкая ідэя і паэтычная вобразнасць.

У вершы «Беларусь» (1920), адным з самых ранніх твораў У. Жылкі, паўстае рамантычна-абагульнены, таямніча-прывабны вобраз радзімы. Строфы верша адносна самастойныя, у кожнай з іх гучыць свая тэма. Напачатку лірычны герой гаворыць пра сябе: што з яго душой робіць «зык» — назва роднай краіны, зямлі.

Беларусь, Беларусь — гэты зык

Паліць душу маю, як агнём...

Як пачую яго, задрыжыць

Мае сэрца, заные ў грудзях,

I балюча так робіцца жыць,

I шукаеш чагосьці ў людзях.

Затым голас лірычнага «я» гучыць з падтэксту, аўтар звяртаецца да аб'ектывізаванага апісання. Музыку «гэтых слоў» зразумеюць і пачуюць толькі тыя, хто жадае роднаму краю долі і волі. У трэцяй страфе паўстае кантрасны малюнак беларускай рэчаіснасці:

Край вялікіх і дум, і людзей,

I бяздольна схіліўшыхся хат,

Дзе нядоля і гора спрадвек

I бяднота сярмяжных жывуць,

Крыўда дзе, паняверка і здзек

Краскай макавай ярка цвітуць.

Родная зямля ўяўляецца паэту загадкавай, поўнай таемнасці, авеянай легендамі і паданнямі. Аднак яна зачаравана злымі сіламі. У заключнай страфе верша згадваюцца варожыя жыццю і чалавеку вобразы народнай міфалогіі.

Беларусь — край замчышч, курганоў,

Дзе таяцца страхоцці і звод,

Дзе русалкі выходзяць з віроў

I начніцы вядуць карагод,

Дзе пад шум каласоў ведзьмары

На палетках заломы кладуць

I ў купальскую ноч у бары

Забабоны ў пацёмках снуюць.

Больш канкрэтызаваным паўстае вобраз Беларусі ў вершах «Мы любім даўнія паданні...» і «Дзед» (абодва датаваны 1921 г.).У. Жылка прыгадвае мінулае роднага краю, гаворыць аб павазе сучаснікаў да сівой даўніны: «Шануем мы бацькоў імёны: / Навука й прыклад нам яны; / I помнім мы і веча звоны, /І вольнасць роднай стараны». Паэт сцвярджае, што гісторыю трэба ведаць, што яна выхоўвае і вучыць. Разам з тым памкненні аўтара скіраваны ў будучыню:

...Нам будуцьўсё ж мілейшы

Часы, калі з нізін, балот

З надзеяй ў шчаснасць дзён святлейшых

Устане ўзбуджаны народ

(«Мы любім даўнія паданні.,.»)

Герой верша «Дзед», стары чалавек, які ўвасабляе гісторыю народа, хоць і «жыве мінулым, таемным і глухім», але ўдушы «гадуе думку», спадзяецца «хоць перад смерцю ўбачыць свабоднай старану».

Мара паэта (і мара яго герояў) — вольная, незалежная Беларусь — на пачатку 20-х гадоў заставалася толькі марай. У. Жылка гэта разумеў і не цешыў сябе і іншых ілюзіямі. «Не відна йшчэ у завірусе, / Куды ляжыць ягоны (народа. — Т.Г.) шлях», — пісаў ён у вершы «Мы любім даўнія паданні...» Аднак паэт верыў у «творчы дух Беларусі», які «жыве й змагае долі жах». Сучаснасць яму бачылася часам вялікіх падзей і зрухаў, часам змагання за будучыню. Лірычны герой яго вершаў, рамантычна акрылены малады чалавек, прымаў такую сучаснасць:

I, можа, толькі той збаіцца

Падзей вялікіх нашых дзён,

У кім жыцця не б'е крыніца,

Хто спіць і здолець недуж сон.

(«Мы любім даўнія паданні...»)

Аптымістычны погляд на вырашэнне народнага лёсу прысутнічае таксама ў вершы «Ізноў пытанні...». Твор напісаны ў 1922 г., калі Беларусь ўжо распалавініла Рыжская мірная дамова.У гэты час У. Жылка жыў у Заходняй Беларусі, «дзяліў лёс благі» са сваёй малой радзімай. Вобраз будучыні тут больш аддалены і няпэўны, на шляху да яе «новыя напасці».

Сур'ёзным і трывожным роздумам над днём мінулым і сённяшнім поўняцца «Вершы аб Вільні» (1925). Вільня дарагая У. Жылку як даўні асяродак беларускай гісторыі і культуры і як цэнтр сучасных памкненняў да волі. Пачатак твора нагадвае знакамітую «Пагоню» М. Багдановіча:

Калі сябры нас гудзяць згубаю

I ворагі прарочаць скон,—

Тады к Табе, о Вільня любая,

Прыходзяць згадкі у палон.

Лірычны герой ідзе вуліцамі горада, нібыта перагортваючы старонкі мінулага, захапляецца яго прыгажосцю. Сучасную Вільню ён бачыць у чаканні бурных змен, верыць, што вуліцы «залье крывіцкі рух». Трывога ж выклікана падзеленасцю беларускага народа і адсутнасцю адзінай кансалідуючай нацыю ідэі. Руіны, замкі, вуліцы Вільні на кожным кроку нагадваюць пра дзяржаўнасць Беларусі, пра незалежнасць і моц народа. Такі «загад высвечвае з вякоў лес рукой няўхільнаю». Аднак палітычныя рэаліі былі іншымі. У пошуках беларускай ідэі У. Жылка скіроўваў свой погляд на Усход, шукаў прарока «між тых, хто ўцяклі да Медыны». У «Вершах аб Вільні» нацыянальныя святыні паэт параўноўвае з сусветна вядомымі святынямі мусульман. Старажытны беларускі горад для яго з'яўляецца свяшчэнным, як для прыхільнікаў іслама Мекка, радзіма заснавальніка ісламскай рэлігіі Мухамада. «Руіны замчышча», што нясуць у сабе водгулле слаўнага мінулага, — гэта Кааба. Так называецца галоўная святыня мусульман, да якой яны заўсёды паварочваюцца ў час малітвы. Медынай — горад, дзе жыў і дзе пахаваны прарок Мухамад — У. Жылка называе Мінск. Такім чынам, У. Жылка, як і іншыя беларускія пісьменнікі, верыў у адраджэнне народа пры новай. савецкай уладзе. Твор заканчваецца пытаннем: «О, Вільня, крывіцкая Мекка! / Ці варта прарока ты стрэць? ». Даследчыкі адзначаюць блізкасць ранніх вершаў У. Жылкі творам Я. Купалы і М. Багдановіча. Іх збліжае любоў да роднай зямлі, думка пра нацыянальнае адраджэнне, трывога за будучыню краю. У творах маладога аўтара часам сустракаюцца матывы, вобразы, інтанацыі знакамітых папярэднікаў, хоць У. Жылка заўжды імкнуўся ісці сваім шляхам. Так, уплыў Я. Купалы і М. Багдановіча заўважаны ў вершах «Беларусь», «Палімпсест» і некаторых іншых.

Ёмісты сімвалічны вобраз зерня, які праз тысячу год не страціў здольнасць «буйна ўскаласіцца» (М. Багдановіч), падштурхнуў У. Жылку да пошукаў свайго вобраза-сімвала. Жыццё народа, яго гісторыю і культуру паэт параўнаў з палімпсестам — старажытным рукапісам, які напісаны паўзверх першапачатковага тэксту, сцёртага ці знішчанага наўмысна.

Ёсць рукапісы, змест якіх сцярты, ледзь знаць,

Ці нат другі напісан сэнс бязбожна.

Іх палімпсестамі прынята здаўна зваць,

I першы іхні змысл пайме не кожны.

Краіна родная! Так сталася й з Табой.

Багацце й хараство твае прыроды

I прошласць слаўную змяшаў чужак з гразёй

I словы вывеў гідкія для зводу...

(«Палімпсест», 1921)

 

Творчасць М. Багдановіча і У. Жылкі лучыць цікавасць да класічных форм, высокая культура паэтычнага радка, шырокі зварот да філасофскай праблематыкі.

На пачатку 20-х гадоў У. Жылка стварыў шэраг твораў, у. якіх дамінуе ідэя служэння Радзіме, «Аручы прадзедаў вузкі загон», знайшоў зброю лірычны герой верша «Меч» (1924). Сімволіка гэтага і наступных радкоў твора, можна сказаць, традыцыйная. Меч — увасабленне былой, магутнасці і сілы народа, пахаванай у стагоддзях. Аднак яна, сіла, здольна адрадзіцца. Герой «абцёр пабожна йржу часу благога, / I заблішчэў старых стагоддзяў сон». З мінулага гучыць запавет продкаў «Дарэшты бой!». Ён узмацняе дух героя, «загадам строгім» кліча на змаганне з новым ворагам, на абарону Бацькаўшчыны. Араты становіцца воінам:

I вось няма нясмеласці, разваг.

Для сэрца вернага — чужынцам страх:

Радзімы схоў вартуйце, маткі, сёстры!

Я з грамадой іду па шчасце нам.

Мой меч зігціць, непераможны, востры.

Змагуся сам — дык сотням перадам!

Для раскрыцця патрыятычнай тэмы ў вершы «Меч» як нельга лепш прыдалася форма санета, з яго падзелам на дзве часткі (у першай частцы закранаецца мінулае народа, у другой паўстаюць праблемы сучаснасці). Часткі верша вылучаюцца і зменамі рытмічнай арганізацыі радка, рыфмай.

Сярод апошніх твораў, напісаных У. Жылкам у высылцы, невялікая лірычна-спавядальная паэма «Тастамент». Гэта запавет паэта сучаснікам і нашчадкам, тым, хто прыйдзе, каб аб'ектыўна разабрацца ў падзеях нядаўняй гісторыі. Сутыкнуўшыся з несправядлівасцю і гвалтам, паэт не расчараваўся ў чалавеку. «I люб мне чалавек бясконца, / Высокі плод зямлі і сонца», — сцвярджаецца ў творы. Шмат радкоў у паэме прысвечана «крывіцкаму народу», паэт паміраў з верай у лепшую будучыню роднага краю («Ў цудоўнай сіле ўроды й моцы / Прадбачу я твае палі...»). У творы паўстае светлы, чысты, узвышаны вобраз аўтара — песняра, змагара, чалавека.

Я пакідаю з дзіўным сумам

Маю дабродзейку зямлю.

Я голад знаў, душыўся глумам,

Ды імі сэрца не кармлю...

На зломе дзвюх эпох злавесным,

У неспрыяльным ветры злым

Сваё жыццё прайшоў я чэсна:

Пясняр, змагар, бядняк праз век —

Быў перш за ўсё я чалавек!

Паэма пісалася ў 1932—1933 гадах, але стала вядома толькі напрыканцы 80-х.